ในปี พ.ศ.2565 นี้ทางสภาชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย โดยมูลนิธิชนเผ่าพื้นเมืองเพื่อการศึกษาและสิ่งแวดล้อม ในฐานะองค์กรภาคีฝ่ายสนับสนุนข้อมูลและการศึกษาวิจัยได้ดำเนินการสำรวจสถานการณ์สิทธิชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย จากชุมชนชนเผ่าพื้นเมืองที่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ และในกลุ่มชาติพันธุ์ดังกล่าวมีตัวแทนเป็นสมาชิกสภาชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทยหรือได้รับการรับรองให้เป็นชนเผ่าพื้นเมืองที่จะร่วมขับเคลื่อนกิจการกับสภาชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย จำนวน 46 กลุ่มชาติพันธุ์ ซึ่งได้ทำการสำรวจตัวแทนกลุ่มชาติพันธุ์ในระดับหมู่บ้าน โดยกำหนดขนาดของตัวอย่างที่ต้องดำเนินการสำรวจจากจำนวนหมู่บ้านของแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์ ไว้ดังนี้
กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีหมู่บ้านมากกว่า 50 แห่ง ทำการสำรวจ 20 หมู่บ้าน
กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีหมู่บ้านระหว่าง 21 – 50 แห่ง ทำการสำรวจ 10 หมู่บ้าน
กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีหมู่บ้านระหว่าง 5 – 20 แห่ง ทำการสำรวจ 5 หมู่บ้าน
กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีหมู่บ้านน้อยกว่า 5 แห่ง ทำการสำรวจทุกหมู่บ้าน
หลักการเลือกหมู่บ้าน ให้คำนึงถึงการกระจายตัวของหมู่บ้านในแต่ละภูมิภาค จังหวัด อำเภอ และตำบล นั่นหมายถึง กลุ่มชาติพันธุ์ใดมีหมู่บ้านตั้งอยู่หลายภูมิภาคให้กระจายการสำรวจทุกภูมิภาค และจังหวัด กลุ่มชาติพันธุ์ใดมีเฉพาะในจังหวัดใดจังหวัดหนึ่งแต่อยู่หลายอำเภอ ให้กระจายไปทุกอำเภอ เป็นต้น
การสำรวจครั้งนี้ ได้นำประเด็นสถานการณ์สิทธิของชนเผ่าพื้นเมืองที่จำแนกไว้ของ indigenousnavigator.org ซึ่งแบ่งออกเป็น 12 ประเด็น ตามกรอบปฏิญญาสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิชนเผ่าพื้นเมือง โดยคัดเลือกและทำการสำรวจเฉพาะ 5 ประเด็นที่มีความสอดคล้องกับบริบทของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย ประกอบด้วย
สิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐาน
สิทธิด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม
สิทธิด้านการมีส่วนร่วม การคุ้มครองทางกฏหมาย และความยุติธรรม
สิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดิน
สิทธิด้านการศึกษาและวัฒนธรรม
การสำรวจครั้งนี้ เป็นการสำรวจโดยใช้เครื่องมือเป็นแบบสำรวจออนไลน์ด้วย google form ทำการสำรวจตั้งแต่เดือนสิงหาคมจนถึงพฤศจิกายน 2565 มีตัวแทนชนเผ่าพื้นเมืองตอบกลับมาทั้งหมด จำนวน 251 หมู่บ้าน และ 32 กลุ่มชาติพันธุ์
การประเมินสถานการณ์สิทธิชนเผ่าพื้นเมืองทั้ง 5 ด้านดังกล่าว ใช้ระดับค่าคะแนนเฉลี่ยที่ได้จากการตอบแบบสำรวจของตัวแทนหมู่บ้านของกลุ่มชาติพันธุ์ตั้งแต่ระดับ 1 ถึง 5 คะแนน ซึ่งแต่ละระดับคะแนน มีความหมายดังนี้
คะแนน ความหมาย
1 น้อยที่สุด เช่น มีอิสระน้อยที่สุด มีส่วนร่วมน้อยที่สุด
2 น้อย
3 ปานกลาง
4 มาก
5 มากที่สุด เช่น มีอิสระมากที่สุด มีส่วนร่วมมากที่สุด
ผลจากการตอบแบบสำรวจ โดยการนำค่าคะแนนที่ได้มาประมวลผลเป็นค่าเฉลี่ย ซึ่งค่าเฉลี่ยแต่ละช่วงที่ได้ มีความหมายหรือแปลผลได้เป็นดังนี้
ค่าเฉลี่ย ความหมาย
1.00 – 1.69 มีสิทธิน้อยที่สุด
1.70 – 2.59 มีสิทธิน้อย
2.60 – 3.39 มีสิทธิปากกลาง
3.40 – 4.19 มีสิทธิมาก
4.20 – 5.00 มีสิทธิมากที่สุด
สรุปผลการประเมินจากแบบสอบถาม
ผลการประเมินสถานการณ์สิทธิชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย 5 ด้าน สรุปได้ดังนี้
- สิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐาน
เป็นสิทธิตามที่ได้มีการรับรองไว้ในกฎบัตรสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิมนุษยชนและรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยที่ยอมรับว่าทุกคนมีสิทธิเสรีภาพเท่าเทียมกัน ทุกคนมีอิสระจากการถูกเลือกปฏิบัติในทุกรูปแบบ การปฏิบัติตามขนบธรรมเนียมประเพณีของแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์สามารถกระทำได้โดยไม่ถูกกีดกัน ชนเผ่าพื้นเมืองทุกคนมีสิทธิในการกำหนดวิถีชีวิตของตนเอง เป็นต้น
ผลการประเมินสิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐานของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย พบว่า มีค่าคะแนนเฉลี่ยอยู่ที่ 3.85 หมายถึงมีสิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐานอยู่ในระดับมาก
- สิทธิด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม
เป็นสิทธิของชนเผ่าพื้นเมืองที่มีอิสระในการประกอบอาชีพหารายได้ และการเข้าร่วมกลุ่มทางสังคมของตนเอง ทุกคนมีสิทธิดำเนินการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของตนเองได้อย่างอิสระ ในขณะเดียวกันชนเผ่าพื้นเมืองสามารถที่จะดำรงไว้ซึ่งสิทธิในการดำรงชีวิตที่มีลักษณะเฉพาะตามวัฒนธรรมการผลิตของตนเอง เช่น การทำไร่หมุนเวียน หรือการจับสัตว์ทะเลด้วยเครื่องมือจับสัตว์พื้นบ้าน เป็นต้น
ผลการประเมินสิทธิด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย พบว่า มีค่าคะแนนเฉลี่ยอยู่ที่ 3.84 หมายถึงมีสิทธิด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมอยู่ในระดับมาก
- สิทธิด้านการมีส่วนร่วม การคุ้มครองทางกฎหมาย และความยุติธรรม
เป็นสิทธิของชนเผ่าพื้นเมืองที่จะธำรงหรือเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับสถาบันทางการเมืองของตนเอง ซึ่งสถาบันทางการเมืองในที่นี้หมายถึงการกำหนดการปกครองภายในเฉพาะตามจารีตประเพณีบนพื้นฐานของการปฏิบัติตามต้นกำเนิดที่สืบทอดกันมาเป็นบรรทัดฐานอย่างต่อเนื่อง ทั้งนี้ชนเผ่าพื้นเมืองทุกคนย่อมมีสิทธิตามรัฐธรรมนูญ มีสิทธิเข้าร่วมในการตัดสินใจเรื่องต่างๆ ซึ่งอาจมีผลกระทบต่อสิทธิของพวกเขาโดยตรงหรือผ่านผู้แทนของตนเอง รวมถึงมีสิทธิในการธำรงรักษาและพัฒนาสถาบันที่ทำหน้าที่ตัดสินใจและสามารถใช้กฎจารีตประเพณีมาพิจารณาข้อขัดแย้งเป็นลำดับแรกได้ รวมถึงการมีส่วนร่วมในการได้รับการเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาการเมืองในทุกระดับด้วย
ผลการประเมินสิทธิด้านการมีส่วนร่วม การคุ้มครองทางกฎหมาย และความยุติธรรมของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย พบว่า มีค่าคะแนนเฉลี่ยอยู่ที่ 3.58 หมายถึง มีสิทธิด้านการมีส่วนร่วม การคุ้มครองทางกฎหมาย และความยุติธรรมอยู่ในระดับมาก
- สิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดิน
ชนเผ่าพื้นเมืองมีสิทธิในที่ดิน เขตแดน และทรัพยากรซึ่งพวกเขาครอบครองและเป็นเจ้าของตามประเพณีหรือเคยใช้หรือเคยได้รับมาก่อน ดังนั้นการมีสิทธิเป็นเจ้าของ จึงสามารถใช้ พัฒนา และควบคุม จัดการทรัพยากรบนที่ดินของพวกเขาด้วยเหตุผลตามจารีตประเพณีหรือรูปแบบอื่นๆ ที่ชนเผ่าพื้นเมืองได้รับมา ซึ่งรัฐต้องให้การยอมรับและคุ้มครองในทางกฎหมายต่อที่ดินและการใช้ที่ดินของพวกเขาด้วย
ผลการประเมินสิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดินของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย พบว่า มีค่าคะแนนเฉลี่ยอยู่ที่ 2.93 หมายถึงมีสิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดินอยู่ในระดับปานกลาง
ผลการประเมินสิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดินของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย พบว่า มีค่าคะแนนเฉลี่ยอยู่ที่ 2.93 หมายถึงมีสิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดินอยู่ในระดับปานกลาง
- สิทธิด้านการศึกษาและวัฒนธรรม
ชนเผ่าพื้นเมือง มีสิทธิในศักดิ์ศรีและความหลากหลายทางวัฒนธรรม ประเพณี ประวัติศาสตร์ และความมุ่งหวังของชีวิตตน เด็กชนเผ่าพื้นเมืองมีสิทธิในการศึกษาของรัฐทุกรูปแบบและทุกระดับโดยปราศจากการเลือกปฏิบัติ ในขณะเดียวกันชนเผ่าพื้นเมืองมีสิทธิจัดตั้งและควบคุมระบบการศึกษาและสถาบันการศึกษาที่จัดการศึกษาด้วยภาษาของตนเอง ในลักษณะที่มีความเหมาะสมกับวิธีการสอนและการเรียนรู้ตามวิถีวัฒนธรรมของตนเอง รวมถึงการมีสิทธิที่จะธำรงรักษา ควบคุม คุ้มครองและพัฒนามรดกทางวัฒนธรรม องค์ความรู้ตามประเพณี และการแสดงออกทางวัฒนธรรมของตนเอง
ผลการประเมินสิทธิด้านการศึกษาและวัฒนธรรมของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย พบว่า มีค่าคะแนนเฉลี่ยอยู่ที่ 3.92 หมายถึงมีสิทธิด้านการศึกษาและวัฒนธรรมอยู่ในระดับมาก
โดยสรุปในภาพรวมของสถานการณ์ด้านสิทธิของชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทยในปี 2022 พบว่า ชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย มีสิทธิโดยรวมอยู่ในระดับมาก ค่าเฉลี่ยอยู่ที่ 3.62 โดยอันดับแรกเป็นสิทธิด้านการศึกษาและวัฒนธรรม (ค่าเฉลี่ย 3.92) รองลงมาเป็นสิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐาน (ค่าเฉลี่ย 3.85) และสิทธิด้านการมีส่วนร่วม การคุ้มครองทางกฎหมาย และความยุติธรรม (ค่าเฉลี่ย 3.58) ส่วนสิทธิด้านที่ดินและการใช้ที่ดินนั้น ชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย มีสิทธิอยู่ในระดับปานกลาง (ค่าเฉลี่ย 2.93)
