เมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ 2569 เวลา 09.00 – 15.30 น. ศูนย์ศึกษาและฟื้นฟูภาษาและวัฒนธรรมในภาวะวิกฤต สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ได้มีการจัดงานเสวนาวิชาการ เนื่องในวันภาษาแม่สากล 2569 ภายใต้หัวข้อ “ความร่วมมือในการขับเคลื่อนนโยบายการศึกษาด้วยฐานทางภาษาและวัฒนธรรม เพื่อเด็กชาติพันธุ์ในประเทศไทย” ณ อาคารสถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล
“ภาษาจำนวนมากกำลังตกอยู่ในอันตราย การขยายตัวของเมือง, การย้ายถิ่นฐาน, และการครอบงำของภาษาเพียงไม่กี่ภาษาบนโลก ก่อให้เกิดภัยคุกคามร้ายแรงต่อความหลากหลายทางภาษาท้องถิ่น”
ฟัยยาซ มูรชิด กาซี (H.E. Mr. Faiyaz Murshid Kazi) เอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาชนบังกลาเทศประจำประเทศไทย เป็นผู้กล่าวถึงความสำคัญของวันภาษาแม่สากล เขากล่าวต่อว่าวันภาษาแม่สากล ซึ่งจัดขึ้นในวันที่ 21 กุมภาพันธ์ของทุกปี มีจุดกำเนิดมาจากขบวนการเคลื่อนไหวทางภาษาครั้งประวัติศาสตร์ของบังกลาเทศ ในปี พ.ศ. 2495 นักศึกษาจากมหาวิทยาลัยธากาและนักกิจกรรม ได้เสียสละชีวิตเพื่อปกป้องภาษาเบงกาลีของพวกเขา องค์การยูเนสโกจึงได้ประกาศให้วันที่ 21 กุมภาพันธ์ เป็นวันภาษาแม่สากลตั้งแต่ปี พ.ศ. 2542
“สิทธิในการศึกษาจะต้องเป็นของคนทุกคน ผู้เรียนทุกคนมีสิทธิที่จะพูดและเรียนรู้ในภาษาแม่ของตนเอง”
ทางฝั่ง ริกะ โยโรซุ (Rika Yorozu) ผู้เชี่ยวชาญด้านการศึกษาจากสำนักงานยูเนสโกส่วนภูมิภาค ณ กรุงเทพฯ ระบุว่าโจทย์สำคัญสำหรับภาษาแม่ตอนนี้คือ เราจะทำให้เสียงของเยาวชนกลายเป็นศูนย์กลางของกลยุทธ์ และแก้ไขปัญหาพหุภาษาได้อย่างไร ผ่านนโยบายการศึกษาที่กระจายอำนาจไปสู่ท้องถิ่นอย่างแท้จริง
เสียงของภาษาแม่-ไม่เคยถูกสนับสนุนอย่างแท้จริงผ่านระบบการศึกษา
“ผมเป็นลีซูที่ถูกส่งมาเรียนในกทม. การกลับบ้านแต่ละครั้งเสียงภาษาแม่ที่ผมได้ยินมันเบาลงไปทุกที”
ศักดิ์ดา แสนมี่ เลขาธิการสภาชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย (CIPT) เริ่มต้นด้วยประสบการณ์ส่วนตัวของเขา เขากล่าวว่าวันนี้คนชาติพันธุ์และชนเผ่าพื้นเมืองสามารถพูดภาษาไทยได้อย่างคล่องแคล่วหากเทียบกับอดีตที่ผ่านมา แต่ทักษะที่ค่อยๆ หดหายไปคือการใช้ภาษาแม่ของตนเอง ซึ่งถูกกลืนไปจากระบบการศึกษา
ชูพินิจ เกษมณี นายกสมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขาในประเทศไทย (IMPECT) กล่าวต่อว่า ในประเทศไทยมีภาษาท้องถิ่นมากกว่า 70 ภาษา และไม่น้อยกว่า 15 ภาษากำลังอยู่ในภาวะวิกฤติรุนแรงใกล้สูญหาย โดยมีสาเหตุมาจากหน่วยงานภาคการศึกษา ทั้งในส่วนกลางและท้องถิ่น ขาดแนวทางสนับสนุนการเรียนภาษาแม่ที่ชัดเจน
“ภาวะถดถอยของการอ่านออกเขียนได้ คือเราไม่สามารถสร้างระบบนิเวศทางภาษาขึ้นมาได้”
ชูพินิจให้ข้อเสนอว่า มีความจำเป็นต้องนำแผนยุทธศาสตร์ตามนโยบายภาษาแห่งชาติ ซึ่งแม้ว่าจะมุ่งเน้นการส่งเสริมภาษาไทยเป็นภาษาหลัก แต่ก็มีการระบุถึงการอนุรักษ์และใช้ภาษาแม่/ภาษาถิ่นเป็นฐานการเรียนรู้ จำเป็นต้องนำแผนยุทธศาสตร์เหล่านี้แปรสู่การปฏิบัติให้ได้ ผ่านการส่งเสริมการจัดการเรียนภาษาแม่ ซึ่งจำเป็นต้องใช้ครูภูมิปัญญา หรือผู้รู้ในชุมชน แต่ปัจจุบันขาดงบประมาณสนับสนุนที่ต่อเนื่องเป็นระบบ
ชูพินิจยกตัวอย่างศูนย์การเรียนชุมชนที่บ้านมอวาคี ต.แม่วิน อ.แม่วาง จ.เชียงใหม่ ที่เปิดการสอนภาษาไทยควบคู่ไปกับภาษาปากกะญอมากว่าสามสิบปีแล้ว แต่ไม่ได้รับความช่วยเหลือสนับสนุนจากรัฐ ทั้งๆ ที่จดทะเบียนถูกต้องกับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา กลายเป็นช่องว่างที่โรงเรียนของชุมชน กลับไม่ได้รับการสนับสนุนช่วยเหลือตามกฎหมาย
สังคมพหุวัฒนธรรม-บนระบบการศึกษาแบบรัฐรวมศูนย์
ดร.ยูเนียนสาสมีต้า สาเมาะ อาจารย์ประจำคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี กล่าวว่าโจทย์สำคัญของพื้นที่ชายแดนภาคใต้ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางภาษา ศาสนา และอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม แต่ระบบการศึกษาและการพัฒนาของรัฐยังตั้งอยู่บนกรอบมาตรฐานแบบรวมศูนย์
แม้ในเชิงนโยบาย ดูเหมือนว่าจะยอมรับความหลากหลายดังกล่าว แต่ในทางปฏิบัติกลับยังไม่มีกลไกที่ทำให้แนวคิดเรื่องพหุภาษาและพหุวัฒนธรรมถูกออกแบบ วางแผน ดำเนินการ และประเมินผลอย่างเป็นระบบ
“ความท้าทายจึงไม่ใช่การขาดแนวคิด แต่คือช่องว่างระหว่างแนวคิดกับการปฏิบัติ”
ดร.ยูเนียนสาสมีต้า ได้ให้ข้อเสนอเชิงยุทธศาสตร์บนฐานงานวิจัย ไว้ 4 ข้อดังต่อไปนี้
- ยกระดับงานวิจัยสู่ฐานยุทธศาสตร์ กำหนดยุทธศาสตร์การพัฒนาพื้นที่โดยใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ ไม่ใช่เพียงการอ้างถึงความหลากหลายเชิงวาทกรรม
- สร้างกลไกบูรณาการถาวรจัดตั้งกลไกเชื่อมโยงระหว่างมหาวิทยาลัย, หน่วยงานรัฐ, โรงเรียน, และชุมชน เพื่อให้งานวิจัยนำไปสู่การออกแบบนโยบาย และการปฏิบัติที่แท้จริง
- ปรับระบบติดตามประเมินผลให้สอดคล้องบริบทวัฒนธรรม การประเมินผลควรสะท้อนความก้าวหน้าในมิติภาษา, อัตลักษณ์, ความไว้วางใจ, และการมีส่วนร่วม
- เสริมพลังชุมชนในฐานะหุ้นส่วนการพัฒนาให้ผู้นำศาสนา, ผู้นำชุมชน, และองค์กรท้องถิ่นมีบทบาทในกระบวนการกำหนดยุทธศาสตร์ ไม่ใช่เพียงผู้รับนโยบาย
ทางฝั่งดร.มิรินด้า บูรรุ่งโรจน์ ประธานศูนย์ศึกษาและฟื้นฟูภาษาและวัฒนธรรมในภาวะวิกฤต (CD-RELC) สถาบันวิจัยภาษาวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ให้ข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อปรับกลไกและระบบนิเวศงานวิจัย เพื่อสนับสนุนการจัดการศึกษาสำหรับเด็กชาติพันธุ์ ดังนี้
- หน่วยงานด้านนโยบายการวิจัยระดับชาติ: กำหนดกรอบวิจัยเฉพาะด้านการพัฒนาศักยภาพกลุ่มชาติพันธุ์บนฐานทางภาษา, วัฒนธรรม, และความเสมอภาคทางการศึกษา
- หน่วยบริหารทุนวิจัย: ปรับรูปแบบการสนับสนุนการวิจัย กระจายสู่พื้นที่สถานศึกษา และเอื้อต่อความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัย, โรงเรียน, องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
- และชุมชน
- หน่วยกำหนดนโยบายการศึกษา: เชื่อมงานวิจัยเข้าสู่การจัดทำแผนและกลไกเชิงระบบ เช่น ใช้งานวิจัยเป็นฐานในการกำหนดโรงเรียนเป้าหมาย และการวางแผนงบประมาณ
- หน่วยงานฐานข้อมูลและองค์ความรู้ชาติพันธุ์: พัฒนาโครงสร้างการเป็นฐานข้อมูลกลาง ศูนย์วิชาการเชิงพื้นที่ และศูนย์รวมคณะวิจัยภาษา และวัฒนธรรมเพื่อกลุ่มชาติพันธุ์
เมื่อ(ไหร่)กฎหมายและนโยบายลงไปสู่การปฏิบัติ
“เราอยากทำให้ภาษาต่างๆ ที่มีอยู่ในประเทศไทยเป็นต้นทุนทางสังคม เปลี่ยนเป็นสิ่งที่ทำให้เขามีชีวิตและความมั่นคงได้”
วีระพงษ์ อู๋เจริญ ผู้อำนวยการสำนักประเมินผลการจัดการศึกษา สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา (สกศ.) ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ทำหน้าที่เสนอนโยบายการศึกษาต่อคณะรัฐมนตรี ระบุว่า การนำนโยบายไปสู่การปฏิบัติไม่ใช่เพียงปัญหาระดับพื้นที่ แต่เป็นปัญหาระดับชาติที่หน่วยงานรัฐไทยมักประสบในการแปรนโยบายไปสู่การปฏิบัติ
“การนำนโยบายไปสู่การปฏิบัติ ต้องมีการกระจายอำนาจมากกว่านี้ เรานำอำนาจมาอยู่ที่ส่วนกลางมากเกินไป”
วีระพงษ์กล่าวต่อว่า ประเทศไทยมีคณะกรรมการกระจายอำนาจทางการศึกษา แต่ตลอดระยะเวลากว่ายี่สิบปีที่ผ่านมา กลับยังไม่เห็นผลลัพธ์ของการกระจายอำนาจดังกล่าวอย่างเป็นรูปธรรม รวมทั้งพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ซึ่งใช้บังคับมาเป็นเวลานาน ก็จำเป็นต้องได้รับการแก้ไขให้ทันต่อบริบทปัจจุบัน
“ภาษาท้องถิ่นต้องเป็นเสน่ห์ที่เราจำเป็นต้องสร้างทัศนคติใหม่ ให้เยาวชนภูมิใจในสิ่งเหล่านี้” วีระพงษ์กล่าวทิ้งท้าย
ด้านพมิรา รักษ์อรศิลป์ นักบริหารเครือข่ายและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ จากศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ให้ข้อคิดเห็นว่า ปัญหาเรื่องภาษาแม่ส่วนหนึ่งเกิดจากการมองวัฒนธรรมไทยในฐานะวัฒนธรรมกระแสหลัก โดยไม่ได้ให้ความสำคัญกับวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์และชนเผ่าพื้นเมืองในประเทศไทย
อย่างไรก็ดี การทำให้ภาษาแม่ยังคงถูกสื่อสาร สามารถดำเนินการได้หลากหลายรูปแบบ เช่น การสื่อสารผ่านผลิตภัณฑ์ หรือบริการทางวัฒนธรรมของชุมชนชาติพันธุ์
“เราจำเป็นต้องนำวัฒนธรรมมาเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจผ่านการท่องเที่ยว หรือการผลิตสินค้าทางวัฒนธรรม ซึ่งมักจะได้รับความสนใจมากกว่า”
พมิรายังกล่าวถึงกลไกตามพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ พ.ศ. 2569 ซึ่งกำหนดให้มีคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ในระดับชาติ โดยมีนายกรัฐมนตรีหรือรองนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน และมีปลัดกระทรวงที่เกี่ยวข้อง รวมถึงกระทรวงศึกษาธิการ ตลอดจนผู้แทนกลุ่มชาติพันธุ์ร่วมเป็นกรรมการ เพื่อเสนอนโยบายที่เกี่ยวข้องกับภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์
นอกจากนี้ ยังมีกลไกสภาคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์แห่งประเทศไทย ซึ่งมีผู้แทนกลุ่มชาติพันธุ์กลุ่มละห้าคน เข้าร่วมทำหน้าที่ฟื้นฟูและอนุรักษ์วิถีวัฒนธรรมของตนเอง และในมาตรา 36 ได้มอบหมายให้ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) รับผิดชอบงานธุรการและงานวิชาการของคณะอนุกรรมการจัดทำข้อมูลวิถีชีวิตและประวัติศาสตร์กลุ่มชาติพันธุ์
ในช่วงท้ายของงานเสวนา รศ.ดร.ฐิติมดี อาพัทธนานนท์ อาจารย์ประจำหลักสูตรพหุวัฒนธรรม สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ให้ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อเรื่องนี้ว่า แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์ภาษาแม่ แต่ในทางปฏิบัติยังไม่เห็นความเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน
“วันนี้เมื่อเราต้องการนำภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์ไปสอนในโรงเรียน มันมีคำถามตามมาว่า ทำไมฉันต้องเรียนภาษาถิ่นที่ไม่ได้มีมูลค่าทางเศรษฐกิจ”
รศ.ดร.ฐิติมดีสรุปว่า ในสถานการณ์ปัจจุบัน ผู้ปกครองจำนวนหนึ่งไม่ได้ต้องการให้บุตรหลานเรียนภาษาท้องถิ่น เมื่อเปรียบเทียบกับภาษาสากล เช่น ภาษาจีน หรือภาษาอังกฤษ ซึ่งถูกมองว่ามีมูลค่าทางเศรษฐกิจมากกว่า สะท้อนการขาดการมองเห็นความสำคัญและความจำเป็นของการเรียนรู้ภาษาแม่
เขียนและเรียบเรียง: ณฐาภพ สังเกตุ
